อารามบอย | EP. 32 | ทำไมมัสยิดบางหลวงถึงเป็นทรงไทย และประวัติศาสตร์อิสลามพันปีในไทย

รายการอารามบอยในตอนนี้ ดร.ต้า-ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล ชวน สุนิติ จุฑามาศ นักวิชาการด้านอารยธรรมอิสลาม ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) ผู้เขียนหนังสือ ล่องนาวาเจ็ดสมุทร และเจ้าของคอลัมน์ สลัดแขก คุยเรื่อง ‘มัสยิดบางหลวง’ หรือ ‘มัสยิดกุฎีขาว’ ศาสนสถานอิสลามทรงวัดไทย ริมคลองบางหลวง ฝั่งธนบุรี ในพื้นที่ที่เคยเป็นชุมชนพ่อค้ามุสลิมหรือ ‘แขกแพ’ กลุ่มคนที่อพยพลงมาจากกรุงศรีอยุธยาหลังกรุงแตก และตั้งถิ่นฐานอยู่ตามลำคลองในฐานะพ่อค้า ขุนนาง และแรงงานฝีมือ 

ในเชิงประวัติศาสตร์ รายการในตอนนี้พาไล่ตั้งแต่คำถามพื้นฐานที่สุดว่า มุสลิมเข้ามาในไทยเมื่อไหร่ ผ่านหลักฐานทางโบราณคดี เครื่องแก้ว ภาชนะดินเผา และเหรียญจากโลกอิสลามที่พบทั้งภาคใต้และภาคกลาง ย้อนไปถึงคริสต์ศตวรรษที่ 8 พร้อมอธิบายว่า แรกเริ่มอิสลามไม่ได้เข้ามาเพื่อเผยแผ่ศาสนา แต่เข้ามาทำการค้าในเมืองท่า เป็นพ่อค้าที่พักเรือรอมรสุม และลงหลักปักฐานแต่งงานกับคนท้องถิ่น จนเกิดเป็นชุมชนมุสลิมไทยในเวลาต่อมา

รายการยังชวนคลี่ความหมายของคำว่า ‘แขก’ ในบริบทประวัติศาสตร์ ว่าเป็นคำเรียกคนต่างถิ่นหรือผู้มาเยือน (Guest) ไม่ใช่คำเหยียดตามความหมายร่วมสมัย และหากตัดคำนี้ออกไป เราจะอธิบายตัวตนของชาวมุสลิมในประวัติศาสตร์ไทยไม่ได้เลย ทั้งในฐานะพ่อค้า ข้าราชการ และผู้ดูแลระบบการค้าทางน้ำอย่างกรมท่าขวา

ขณะที่มัสยิดบางหลวงเองก็มีจุดแปลกตาในเชิงสถาปัตยกรรม จากการใช้ช่างวัดไทย ผู้เชี่ยวชาญการสร้างศาสนสถานในยุคนั้นมาสร้างมัสยิด ภายใต้หน้าบันวัด เสา หน้าต่าง และซุ้มประตูที่ดูเป็นไทย กลับแฝงแนวคิดอิสลามไว้อย่างแนบเนียน ตั้งแต่การใช้อักษรอาหรับแบบ Al-Muthanna การออกแบบเสา 30 ต้นให้สอดคล้องกับบทในคัมภีร์อัลกุรอาน ไปจนถึงจำนวนช่องเปิดที่สัมพันธ์กับขั้นตอนการละหมาด สะท้อนการผสมผสานศิลปะไทยกับหลักศาสนาอิสลามอย่างลึกซึ้ง

นอกจากนี้ ภายในมัสยิดยังมีหลักฐานสำคัญของความสัมพันธ์ระหว่างรัฐไทยกับชุมชนมุสลิม เช่น โคมไฟสีเขียวซึ่งเป็นเครื่องสังเค็ดจากงานพระบรมศพในรัชกาลที่ 5 ที่พระราชทานแก่มัสยิดต่าง ๆ ทั่วประเทศ แสดงให้เห็นสถานะของมุสลิมในฐานะพสกนิกรของสยามอย่างชัดเจน